Ontdek Robert Delaunay: leven, stijl en artistieke nalatenschap

Aan het begin van de twintigste eeuw, toen Parijs het laboratorium van alle avant-gardes werd, maakte een schilder van de kleur zelf het onderwerp van zijn schilderkunst. Robert Delaunay behoort tot de figuren die de moderne kunst richting de abstractie hebben gestuwd, door onvermoeibaar licht, beweging en de samenhang tussen tonen te onderzoeken. Verbonden met het orfisme, een stroming die hij mede hielp definiëren aan de zijde van zijn partner Sonia Delaunay, laat hij een oeuvre na waarvan de schijven en kleurrijke ritmes onze blik op de moderniteit blijven voeden. Dit overzicht wil terugblikken op zijn traject, zijn onderzoek en enkele van zijn meest betekenisvolle realisaties.

Biografische bakens van een Parijse schilder

Robert Delaunay wordt op 12 april 1885 in Parijs geboren, in een milieu dat hem vroeg in contact brengt met cultuur en kunst. Zijn vorming volgt niet de klassieke academische weg: als tiener werkt hij in een atelier voor theaterdecors, waar hij vertrouwd raakt met kleur die op grote schaal wordt toegepast en met lichteffecten. Deze concrete ervaring, ver verwijderd van het traditionele onderwijs aan de kunstacademie, richt zijn gevoeligheid blijvend op de chromatische materie en de visuele constructie.

In de eerste jaren van de eeuw neemt hij de lessen van het postimpressionisme in zich op, in het bijzonder die van het neo-impressionisme en zijn ontbinding van de gekleurde toets. De ontmoeting, rond 1907, met de kunstenares Sonia Terk betekent een beslissend keerpunt. Het paar trouwt in 1910 en vormt een van de vruchtbaarste duo's van de twintigste-eeuwse kunst: hun onderzoek beantwoordt en voedt elkaar wederzijds, zowel in de schilderkunst als op het gebied van de toegepaste kunsten. Samen ontwikkelen zij een esthetiek gebaseerd op pure kleur en contrast, die het handelsmerk van hun gezamenlijke aanpak zal worden.

Het orfisme en kleur als onderwerp

Delaunay vormt zich eerst in contact met het kubisme, waarvan hij de wil overhoudt om de picturale ruimte opnieuw op te bouwen. Maar waar het kubisme van Picasso en Braque de voorkeur geeft aan een sober palet en een analyse van de volumes, slaat Delaunay al snel een andere richting in: hij plaatst de kleur in het centrum van zijn onderzoek en maakt er de eigenlijke motor van de compositie van. Deze wending mondt uit in een eigen taal, die de dichter Guillaume Apollinaire rond 1912 "orfisme" doopt, verwijzend naar Orpheus en naar het idee van een schilderkunst die even onmiddellijk en gevoelig is als de muziek.

Het principe dat deze schilderkunst beheerst, is dat van de simultaneïteit. Delaunay steunt op de theorieën van het simultane kleurcontrast, met name geërfd van het werk van de scheikundige Michel-Eugène Chevreul, om zijn doeken te organiseren rond de nevenschikking van tonen die elkaar wederzijds versterken. De kleuren dienen niet langer om een object te beschrijven of de natuur na te bootsen: zij creëren, uitsluitend door hun onderlinge verhoudingen, de diepte, het ritme en de beweging. De cirkelvorm, de schijf en de boog worden de bevoorrechte dragers van deze dynamiek, tot ze de weg openen naar een abstractie waarin het onderwerp samensmelt met de chromatische energie zelf.

Deze bijdrage overstijgt het Franse kader. Delaunays onderzoek naar de kleur vindt weerklank bij de kunstenaars van Midden-Europa, in het bijzonder in de kring van de Blaue Reiter in München, waar zijn schilderkunst wordt beschouwd als een mijlpaal op weg naar een van de nabootsing bevrijde expressie. Het orfisme verschijnt zo als een van de schakels die het kubisme verbinden met de radicalere vormen van de niet-figuratieve kunst.

Belangrijke werken, van de stad tot de moderne snelheid

De verbeelding van Delaunay is die van de moderne stad, van haar lichten en haar machines. De Eiffeltoren, een motief dat hij talloze malen hernam, belichaamt deze fascinatie voor het technische monument en voor de duizeling van de metropool. Hij fragmenteert haar, vermenigvuldigt haar en laat haar trillen door de kleur, waarbij hij een vertrouwde silhouet transformeert tot een ongekende visuele ervaring. De reeks Vensters zet deze verkenning voort: het stedelijke tafereel lost er op in doorschijnende gekleurde vlakken, waar het gefilterde licht het eigenlijke onderwerp van het schilderij wordt.

Tot zijn meest ambitieuze composities behoort L'Équipe de Cardiff, waarin Delaunay de energie van de sport, de reclame en het moderne spektakel in één en dezelfde beweging vat. Het onderwerp, ontleend aan de actualiteit, stelt hem in staat om de bewegende figuren, de uithangborden en de emblemen van het hedendaagse leven te verenigen in een kleurrijke orkestratie die de snelheid en de simultaneïteit van de gewaarwordingen viert. Andere doeken, zoals Le gitan, getuigen van de diversiteit van zijn motieven en van zijn manier om de menselijke figuur in zijn onderzoek naar de kleur en de constructie van het vlak op te nemen. Doorheen deze werken tekent zich een schilder af die aandachtig is voor zijn tijd, vastberaden om het tempo ervan te vertalen met strikt picturale middelen.

Nalatenschap en te ontdekken reproducties

Het traject van Delaunay houdt niet op met de avant-garde van vóór 1914. De jaren van de Eerste Wereldoorlog, grotendeels doorgebracht op het Iberisch schiereiland, verlengen zijn experimenten met licht en kleur in contact met een nieuwe omgeving. Terug in Parijs schaart hij zich in de debatten over de abstractie van het interbellum en knoopt hij weer aan met het vocabularium van de cirkelvormen en de schijven, dat hij uitwerkt in ritmische composities en grote decoratieve ensembles. Hij sterft op 25 oktober 1941 in Montpellier en laat een oeuvre na dat blijvend heeft gewogen op de geschiedenis van de kleur in de schilderkunst.

Om deze ontdekking te verlengen, laten twee reproducties toe om complementaire facetten van zijn kunst te benaderen. Het Schilderij Vrouw met parasol - Robert Delaunay | Reproductie verwijst naar zijn figuratieve schilderkunst uit zijn jonge jaren, waar het menselijke motief zich al leent tot een reflectie over de toets en de kleur. Het Schilderij Schijvenreliëf - Robert Delaunay | Reproductie illustreert op zijn beurt de abstracte en cirkelvormige kant van zijn rijpheid, die van de chromatische ritmes opgebouwd rond de schijf. Samengebracht geven deze twee beelden een idee van de reikwijdte van een schilder die is overgegaan van de weergave van de stad naar de pure verheerlijking van de kleur.

Delaunay vandaag bekijken betekent inzien hoezeer de moderniteit behoefte had aan kunstenaars die in staat waren op hun eigen middelen te vertrouwen: de kleur, de vorm, het ritme. Zonder toevlucht te nemen tot de anekdote of het effect, opende hij een ruimte waarin de schilderkunst aan zichzelf genoeg heeft. Het is deze helderheid van intentie, evenzeer als de schittering van zijn composities, die de plaats verklaart die hij inneemt onder de grote namen van de moderne kunst en de blijvende belangstelling die zijn werken opwekken.

Ontdek het geheel van de reproducties van schilderijen van Robert Delaunay.