Sommige kunstenaars kennen pas erkenning na hun dood, wanneer de tijd de scheiding heeft aangebracht tussen modes en werken die ertoe doen. Karl Wiener behoort tot die familie van scheppers die lang in de marge bleven, maar wier productie almaar aan scherpte wint naarmate men er langer naar kijkt. Als schilder en graficus, een bijtend waarnemer van zijn tijd, liet hij een geheel van beelden na waarin ironie en onrust naast elkaar bestaan, en waar de sociale satire zich graag laat kleuren door een vleugje droom. Dit artikel stelt zich voor de vaststaande feiten over zijn loopbaan opnieuw op te nemen, te omschrijven wat zijn werk zo bijzonder maakt, en enkele van de werken te bespreken die vandaag zijn naam dragen.
Karl Wiener, een kunstenaar die lang in de schaduw bleef
De biografie van Karl Wiener leent zich slecht voor stichtelijke verhalen. Men weet dat zijn carrière zich afspeelde in de eerste helft van de twintigste eeuw, in Midden-Europa, in een Duitstalig cultuurgebied waar de artistieke moderniteit zichzelf zocht tussen academische erfenis en avant-gardistische breuken. Zoals veel kunstenaars van zijn generatie werkte hij zonder op de voorgrond te treden, op afstand van de grote instellingen en de markten die snelle reputaties maken. Die teruggetrokken positie verklaart voor een deel de betrekkelijke schaarste aan bronnen over hem.
Men moet zich hoeden voor mooipraterij. Bij gebrek aan overvloedige documentatie kan men beter vasthouden aan wat stevig vaststaat: een beoefening van het tekenen en het schilderen, een blik gericht op de samenleving van zijn tijd, en een oeuvre waarvan de waarde achteraf beter werd ingezien dan tijdens zijn leven. Dat verschil tussen de schepping en de ontvangst ervan is niets uitzonderlijks in de kunstgeschiedenis; het herinnert er eenvoudigweg aan dat het nageslacht zijn eigen ritmes volgt, vaak onverschillig voor loopbanen zoals die zich in het heden ontvouwen.
Karl Wiener vandaag beschouwen betekent dus een deel schaduwzones aanvaarden. Het betekent ook beseffen hoe weinig er nodig is voor het voortbestaan van een oeuvre: bewaarde bladen, oplettende verzamelingen, enkele blikken die de vergetelheid weigeren. Vanuit dat oogpunt getuigt de hernieuwde belangstelling voor zijn werk van een bredere beweging van herontdekking van de bijfiguren van de voorbije eeuw, degenen die de grote verhalen terzijde hadden gelaten.
Een oeuvre tussen satire en dromerij
Wat in de beelden van Karl Wiener meteen opvalt, is de spanning tussen de kritische waarneming en de verbeelding. Zijn kunst stelt zich niet tevreden met afbeelden: ze becommentarieert, ze wijst aan, ze vervormt soms om iets beter te zeggen. De satire neemt er een vooraanstaande plaats in, gericht op de sociale gebreken, de poses en de ijdelheden. De titel zelf van een stuk als De Snob kondigt dit programma aan: een menselijk type tonen, de aanstellerij ervan aan de kaak stellen, het portret veranderen in een discreet maar meedogenloos oordeel.
Bij die bijtende ader komt een gevoel voor het vreemde dat zijn werk op momenten dicht bij de surrealistische gevoeligheid brengt, zonder dat men het daarom in een hokje hoeft op te sluiten. Bij hem laat de werkelijkheid zich graag ombuigen: een figuur, een decor, een kleurengamma volstaan om het tafereel naar de kant van de droom te doen kantelen. Een werk als Vrouw in geel-rode jurk illustreert die aandacht voor het motief en de kleur, waar het chromatische akkoord niet louter decoratief is maar volwaardig deelneemt aan de sfeer en de betekenis.
De techniek bevestigt deze dubbele oriëntatie. Het werk op papier, de precisie van de lijn, het ronduit gebruik van de kleur geven de composities een onmiddellijke leesbaarheid die het betoog dient. Niets opzichtigs in de uitvoering: het beoogde effect is niet de virtuositeit om zichzelf, maar de doeltreffendheid van een beeld dat snel en juist moet spreken. Misschien schuilt daarin de ingetogen moderniteit van Karl Wiener: in die zuinigheid van middelen ten dienste van een scherpe blik op de mensen en op hun tijd.
Composities met een gedenkende strekking
Het corpus dat onder de naam Karl Wiener circuleert, beperkt zich niet tot de ezelschilderkunst of de satirische tekening. Men treft er eveneens werken van gedenkende aard aan, waar de kunst zich ten dienste stelt van de herinnering aan een persoon of een gebeurtenis. Twee stukken trekken in dat opzicht de aandacht: een Eerbetoon aan Barthélemy Charles Joseph Dumortier en een Prijs van de Tentoonstelling en het Congres voor Hygiëne en Redding aan Jacques Errera. Hun titels alleen al verraden een tijd waarin het geleerde, botanische, hygiënistische of filantropische leven zich graag omgaf met een eervol decorum.
Deze werken herinneren aan een springlevende Europese traditie, die welke het beeld verbindt met de burgerlijke en wetenschappelijke viering. Een eerbetoon brengen aan een figuur als Barthélemy Charles Joseph Dumortier, natuuronderzoeker en publiek man, of een laureaat onderscheiden binnen een congres gewijd aan hygiëne en redding, behoort tot een kunst van de maatschappelijke erkenning die diep verankerd is in de cultuur van die tijd. Men vindt er, in een andere vorm, dezelfde belangstelling voor de mens terug als in de satirische portretten: aan de ene kant de kritiek, aan de andere de lof, maar altijd een aandacht gericht op gezichten en rollen.
Karl Wiener vandaag herontdekken
Voor de kunstliefhebber zoals voor de nieuwsgierige schuilt de aantrekkingskracht van Karl Wiener juist in het feit dat hij ontsnapt aan al te scherpe etiketten. Niet helemaal satiricus, niet helemaal dromer, niet volledig geschaard onder de grote namen, bezet hij dat vruchtbare tussengebied waar het werk zijn vermogen om te verrassen behoudt. De soberheid van zijn betoog, de helderheid van zijn composities en de scherpte van zijn blik maken van hem een uitgelezen metgezel voor wie houdt van beelden die evenzeer denken als tonen.
Karl Wiener een plaats geven bij zich thuis betekent deze beweging van herontdekking voortzetten. Reproducties van werken als De Snob of Vrouw in geel-rode jurk maken het mogelijk om deze bijzondere gevoeligheid dagelijks te benaderen, zonder de plechtigheid van een museale omkadering. Goed gekozen geeft een reproductie het wezenlijke weer: het evenwicht van een compositie, de trilling van een kleurenakkoord, de geest van een tafereel. Ze biedt een toegankelijke en duurzame manier om in dialoog te treden met een kunstenaar die de kunstgeschiedenis pas begint te plaatsen op zijn juiste plek.
Er valt nog veel te schrijven over Karl Wiener, en misschien is dat wat de omgang met hem zo stimulerend maakt. Waar de grote figuren al tot in het kleinste detail becommentarieerd zijn, laat zijn oeuvre de blik zijn vrijheid. Men kan het ontdekken zonder vooropgezette ideeën, zich laten leiden door de stof van de beelden, en, doek na doek, het spoor terugvinden van een kunstenaar die liever waar sprak dan luid.
Ontdek het geheel van de reproducties van schilderijen van Karl Wiener.
