Als eigenzinnige figuur in de Belgische kunst neemt James Ensor een aparte plaats in binnen de geschiedenis van de Europese schilderkunst van het einde van de negentiende eeuw. Geboren in Oostende in 1860 en gestorven in diezelfde stad in 1949, bouwde hij een onclassificeerbaar oeuvre op, beurtelings intiem en provocerend, waarin verzorgde stillevens, lichtrijke zeegezichten en stoeten van grijnzende maskers elkaar kruisen. Lange tijd tijdens zijn leven onbegrepen, geldt hij vandaag als een van de grote voorlopers van de twintigste-eeuwse avant-gardes. Dit artikel biedt enkele sobere houvasten om zijn loopbaan, zijn geliefde thema's en de nalatenschap die hij achterliet te benaderen.
Een kind van Oostende
James Ensor wordt op 13 april 1860 geboren in Oostende, een havenstad aan de Belgische kust waaraan hij zijn hele leven verbonden zal blijven. Zijn familie houdt een winkel van souvenirs en curiosa, waar schelpen, chinoiserieën, waaiers en vooral carnavalsmaskers naast elkaar staan. Dat huiselijke universum, waarin exotische voorwerpen en volkse snuisterijen zich vermengen, doordringt zijn verbeelding blijvend en zal zijn schilderkunst later een deel van haar meest herkenbare beeldtaal leveren.
Na een eerste opleiding in Oostende studeert Ensor begin jaren 1880 aan de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten in Brussel. Daar verwerft hij de academische grondbeginselen van het tekenen en schilderen, maar hij verwijdert zich al snel van het officiële onderwijs. Terug in zijn geboortestad werkt hij grotendeels in het atelier dat onder de nok van het ouderlijk huis is ingericht, een besloten ruimte waaruit tal van zijn belangrijkste composities zullen voortkomen. Die relatieve honkvastheid, ver van de grote centra, draagt bij tot het smeden van een diep persoonlijk oeuvre, in de marge van de Parijse modes.
Maskers, skeletten en carnaval
Als men de naam Ensor spontaan met één motief verbindt, is het wel dat van het masker. Vanaf het midden van de jaren 1880 vermenigvuldigt de schilder de vermomde gezichten, de grijnzende tronies en de verklede menigten, die tegelijk voortkomen uit het Oostendse carnaval en uit de maskers die in de familiewinkel werden verkocht. Bij hem is het masker geen eenvoudig pittoresk accessoire: het wordt een instrument van sociale kritiek, dat paradoxaal genoeg, door het te verbergen, de huichelarij en de ijdelheid van de mensen onthult. Onder de schmink en de vermomming schemert een bijtende satire op de burgerlijke samenleving van zijn tijd.
Bij de maskers voegen zich de skeletten, een ander handelsmerk van zijn repertoire. Ensor ensceneert beenderen die aan tafel zitten, verkleed zijn en soms bezig met bespottelijk menselijke bezigheden. Deze beeldtaal, die put uit een lange noordelijke traditie van de dodendans en de vanitas, laat hem toe te mediteren over de sterfelijkheid, het groteske en de absurditeit van de menselijke komedie. De dood is er nooit louter beangstigend: ze wordt behandeld met een knarsende ironie, getint met zwarte humor, die Ensor onderscheidt van de plechtigheid van veel symbolisten uit zijn tijd.
Deze thema's vinden hun meest ambitieuze formulering in een grote compositie met een dichte, bonte menigte, waarin de schilder zijn visie op een carnavaleske en aan haar driften overgeleverde mensheid samenbalt. Het palet wordt er levendiger, de toets vrijer en de satire explicieter. Het is in deze werken van het einde van de jaren 1880 dat de originaliteit van Ensor kristalliseert, tegen het dominante naturalisme in.
Tussen symbolisme en expressionisme
James Ensor behoort tot de generatie die in België de picturale taal grondig tracht te vernieuwen. In 1883 behoort hij tot de stichters van de groep Les XX, een Brusselse kring die kunstenaars verenigt die aan het academisme willen ontsnappen en hun onderzoek vrij willen tentoonstellen. Dit collectief speelt een beslissende rol in de verspreiding van de moderne kunst in België, door zowel lokale scheppers als buitenlandse gasten te ontvangen. Ensor toont er werken die vaak als gewaagd worden beschouwd en die het onbegrip oproepen van een deel van de kritiek en soms dat van zijn eigen collega's.
Men brengt Ensor doorgaans onder bij het symbolisme, vanwege zijn voorliefde voor de allegorie, het masker en de spirituele lading van zijn beelden. Maar zijn behandeling van de kleur, zijn vrijheid van uitvoering en zijn expressieve heftigheid maken van hem ook een van de aankondigers van het twintigste-eeuwse expressionisme. Door deze scharnierpositie oefent hij invloed uit op de volgende generaties, met name op de schilders die gehecht zijn aan de directe uitdrukking van de emotie en aan de vervorming van de vormen. Zijn kunst voedt zo een nageslacht dat de grenzen van België ruimschoots overschrijdt.
Ensor is ook een opmerkelijk graveur. Zijn etswerk, overvloedig en inventief, zet in zwart-wit de preoccupaties van zijn schilderkunst voort: het fantastische, het groteske, de menigte en de satire. Hij gaat er onder meer de confrontatie aan met literaire onderwerpen, waaronder de figuur van Don Quichot, een dolende en idealistische personage dat een vruchtbaar terrein biedt voor zijn visionaire verbeelding. De officiële erkenning, lange tijd uitgesteld, komt uiteindelijk toch: in de adelstand verheven in 1929, verkrijgt Ensor de titel van baron en ziet hij zijn status als meester tijdens zijn leven bekroond.
De stillevens en de materie
Men reduceert Ensor soms tot zijn stoeten van maskers, en vergeet daarbij dat hij ook een aandachtige schilder van de gewone dingen was. Zijn hele carrière lang beoefent hij het stilleven met een scherpe gevoeligheid voor het licht en de materie. Bloemen, schelpen, aardewerk, etenswaren en alledaagse voorwerpen worden er met een zichtbaar plezier voor het spel van weerkaatsingen en de kleurakkoorden bestudeerd. Deze meer intieme composities getuigen van een technische beheersing die de fantastische onderwerpen voor het grote publiek soms in de schaduw hebben gesteld.
Het stilleven is bij hem trouwens een poreus genre: de meest vertrouwde voorwerpen kunnen naar het vreemde afglijden, en de opeenstapeling van uit de Oostendse winkel geërfde snuisterijen introduceert graag een noot van onrust of humor. Het is dat evenwicht tussen geduldige observatie van het werkelijke en een neiging tot het bizarre dat aan zijn tafels en arrangementen hun bijzondere smaak geeft. Tot de werken die tot deze ader behoren, horen ensembles als de Blauwe flessen en kip of het Fantastisch stilleven, vandaag aangeboden in reproductie, die deze dialoog tussen de traditie van het genre en de eigenzinnige verbeelding van de schilder goed illustreren.
James Ensor herontdekken betekent dus aanvaarden dat men twee vaak gescheiden zijden samenhoudt: de nauwgezette waarnemer van de materie en de visionair van de maskerades. Van de curiositeitenwinkel in Oostende tot de zalen van de grote musea blijft zijn oeuvre onze verhouding tot de schijn, de lach en de dood bevragen. Deze verborgen samenhang, onder de schijnbare verscheidenheid van de onderwerpen, verklaart de blijvende fascinatie die deze Belgische meester uitoefent, die vandaag wordt beschouwd als een van de levende bronnen van de picturale moderniteit.
Ontdek het geheel van de schilderijreproducties van James Ensor.




